W najstarszej części Czechowic-Dziedzic, tuż obok ruin zamku i odnowionego pałacu Kotulińskich, stoi barokowy kościół św. Katarzyny. To najcenniejszy zabytek miasta i pierwsza znana świątynia na tym terenie. Miejsce, które pamięta czasy drewnianej budowli z XV wieku i które przetrwało bombardowania drugiej wojny światowej.
Warto tu zajrzeć nie tylko ze względu na architekturę. Historia tego kościoła to opowieść o tym, jak nową świątynię budowano wokół starej, drewnianej, żeby parafianie mogli przez cały czas uczestniczyć w nabożeństwach.
- imponująca barokowa architektura
- zachowane fragmenty drewnianej świątyni
- historyczne detale wnętrza
- piękne otoczenie ruin zamku
- pamięć o poległych z I wojny światowej
Historia kościoła od drewnianej budowli do barokowej świątyni
Pierwsza wzmianka o kościele parafialnym w Czechowicach pochodzi z 1447 roku, kiedy pojawił się w spisie świętopietrza dla biskupstwa wrocławskiego. Drewniana świątynia wykonana z modrzewia miała trzy ołtarze, malowaną powałę i ściany pokryte polichromią. Dach kryty gontem, a w małej wieżyczce wisiał jeden dzwon. Całość otaczała drewniana galeria, również przykryta gontowym dachem.
W protokole wizytacji z 1688 roku zachował się szczegółowy opis wnętrza: kamienna chrzcielnica z piękną pokrywą przedstawiającą św. Jana Chrzciciela chrzczącego Jezusa, rzeźbiona ambona pokryta jedwabną materią, dobrze ustawione ławki. W wielkie święta zapalano srebrną i mosiężną lampę.
Pod koniec XVII wieku drewniany kościół podupadł na tyle, że wizytator biskupi w 1719 roku postawił sprawę jasno: albo gruntowny remont, albo budowa nowej świątyni. Wybrano drugie rozwiązanie. 15 czerwca 1722 roku rozpoczęła się budowa murowanego kościoła, która trwała siedem lat.
Stara drewniana świątynia stała wewnątrz murów nowej aż do momentu zakończenia budowy w 1729 roku. Dopiero wtedy rozebrano drewniany kościółek, a parafianie zabrali części konstrukcji jako pamiątki – dobre belki wykorzystali do remontów domów, a zniszczone elementy spalono.
Fundatorzy i architektura barokowej świątyni
Za budowę murowanego kościoła odpowiadał ówczesny proboszcz ksiądz Walenty Martius, który przeznaczył na ten cel 3000 florenów. Właściciel Czechowic, hrabia Franciszek Karol Kotuliński, ufundował materiały budowlane. Nad portalem głównego wejścia do dziś widnieje efektowny kartusz herbowy rodu Kotulińskich – znak pamięci o fundatorach.
Kościół zbudowano na planie krzyża łacińskiego w stylu późnobarokowym. To świątynia orientowana, czyli z prezbiterium skierowanym ku wschodowi, zgodnie z tradycją. Od zachodu wznosi się wieża na rzucie kwadratu z baniastym hełmem, a w półkoliście poprowadzonym gzymsie umieszczono tarczę zegarową. Nawę główną przecina transept o krótkich ramionach, dalej znajduje się zamknięte trójbocznie prezbiterium.
Dwuspadowy dach zdobi sygnaturka. Na jednej ze ścian zewnętrznych widnieje tablica poświęcona poległym mieszkańcom parafii w pierwszej wojnie światowej.
Co zobaczyć wewnątrz kościoła
Wnętrze jest jednonawowe z kompletnym barokowym wyposażeniem. Szczególną uwagę zwraca barokowa ambona i ołtarze ozdobione cennymi rzeźbami oraz obrazami. Wśród dzieł sztuki znajduje się siedemnastowieczny obraz „Pożegnanie Piotra i Pawła”. W bocznej kaplicy zachował się ołtarz pochodzący jeszcze z drewnianego kościoła – jeden z niewielu elementów, które przetrwały do dziś.
W ostatnich latach przeprowadzono konserwację obrazu przedstawiającego Zaślubiny św. Katarzyny oraz dwóch rzeźb z osiemnastowiecznego ołtarza głównego. Oprawę muzyczną nabożeństw zapewniają organy wybudowane przez Gintera Miklisa z Zabrza, charakteryzujące się pełnym, mocnym brzmieniem o romantycznym zabarwieniu.
Ślady historii i wojny
Druga wojna światowa nie oszczędziła świątyni. Wieża została prawie całkowicie zniszczona, podobnie jak dach. W 1942 roku Niemcy wywieźli dzwony i wszystkie chorągwie z polskimi napisami. Bombardowanie w 1945 roku uszkodziło sklepienie nad ołtarzem głównym.
Pozostałość pocisku, który zniszczył sklepienie, została wmurowana w zewnętrzną ścianę świątyni w miejscu, w którym uderzył. To namacalny ślad wojennej historii, który można zobaczyć do dziś.
Zaraz po zakończeniu wojny rozpoczęto odbudowę kościoła, która przywróciła świątyni dawną świetność.
Cmentarz przykościelny i okolica
Obok kościoła zachował się historyczny cmentarz przykościelny. Jego pozostałością są zabytkowe kamienne nagrobki oraz figura św. Jana Nepomucena z lat 1780-1790. Przy świątyni stoją również dom pogrzebowy z 1883 roku oraz budynki probostwa i wikarówki wzniesione w latach 1907-1910.
Po drugiej stronie ulicy znajduje się cmentarz parafialny założony w latach 1921-1931 i nowy cmentarz miejski. Nieopodal, przy ulicy Chłopskiej, stoi budynek Starej Szkoły – dziś Szkoły Podstawowej nr 1 – najstarszej szkoły w mieście, wzniesionej w latach 1871-1872. Przed nią można zobaczyć zabytkowy kamień graniczny z 1722 roku.
Pamiątki z drewnianego kościoła
Niewiele elementów drewnianej świątyni przetrwało do naszych czasów. Parafianie i budowniczowie rozbrali starą budowlę i wzięli części na pamiątkę jak relikwie. Rodzina Molów z Czechowic zabrała modrzewiowe drzwi z solidnym żelaznym zamkiem i zamontowała je w wejściu do spichlerzyka, gdzie przetrwały do drugiej połowy XX wieku.
Obecnie te drzwi, będące świadkiem ponad 600-letniej historii miasta, można zobaczyć w Izbie Regionalnej prowadzonej przez Towarzystwo Przyjaciół Czechowic-Dziedzic. Tam przechowuje się również gwoździe i klucze z pierwszego kościoła.
Dla kogo to miejsce i informacje praktyczne
Kościół zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury sakralnej i historii regionu. Barokowe wnętrze z oryginalnymi elementami wyposażenia to gratka dla osób ceniących zabytkową sztukę. Warto połączyć zwiedzanie z wizytą w pobliskim pałacu Kotulińskich i ruinach zamku – wszystkie te miejsca tworzą spójny zespół historyczny w najstarszej części miasta.
Świątynia pełni funkcję kościoła parafialnego, dlatego zwiedzanie najlepiej zaplanować poza godzinami nabożeństw. Kościół znajduje się przy ulicy Kopernika 42 w Czechowicach-Dziedzicach. Dojazd samochodem nie sprawia problemów – w okolicy jest możliwość parkowania. Z centrum miasta można dojść pieszo w kilkanaście minut.
Wstęp do kościoła jest bezpłatny. Warto poświęcić około 20-30 minut na spokojne obejrzenie wnętrza i zwrócenie uwagi na detale wyposażenia. Jeśli planuje się również wizytę w Izbie Regionalnej, gdzie znajdują się drzwi z drewnianego kościoła, należy wcześniej sprawdzić godziny otwarcia – prowadzi ją Towarzystwo Przyjaciół Czechowic-Dziedzic.
Najlepiej odwiedzić to miejsce w ramach szerszego zwiedzania Czechowic-Dziedzic, łącząc je z innymi zabytkami miasta. Parafia istnieje od XIV wieku i jest najstarszą na terenie miasta, co czyni to miejsce szczególnie ważnym punktem na mapie lokalnej historii.