Cmentarz Żydowski w Bielsku-Białej to czynna nekropolia przy ulicy Cieszyńskiej 92, założona w 1849 roku. Rozciąga się na powierzchni 2,4 hektara w dzielnicy Aleksandrowice i jest jednym z lepiej zachowanych cmentarzy żydowskich w regionie. Warto tu zajrzeć nie tylko ze względu na wartość historyczną – to miejsce opowiada historię społeczności, która przez stulecia współtworzyła oblicze miasta.
- autentyczne nagrobki z XIX wieku
- kaplica z unikalnymi polichromiami
- pomnik żołnierzy I wojny światowej
- piękne otoczenie w Aleksandrowicach
- niezwykła historia lokalnej społeczności
Historia cmentarza w Aleksandrowicach
Powstanie cmentarza w 1849 roku nie było przypadkowe. Wcześniej bielscy Żydzi musieli chować swoich zmarłych w Cieszynie, co przy rosnącej liczbie ludności wyznania mojżeszowego stawało się coraz bardziej uciążliwe. Paradoksalnie, to epidemia cholery, która wybuchła właśnie w 1849 roku, dała pretekst do założenia własnej nekropolii – zakaz wywożenia zwłok z miasta okazał się doskonałą okazją.
W połowie XIX wieku bielscy Żydzi zabiegali o utworzenie niezależnej gminy wyznaniowej. Własny cmentarz był w tym procesie kluczowy. Do tego czasu transportowanie zwłok do Cieszyna, a być może także do Białej czy nawet do czeskich Hranic na Morawach, musiało być prawdziwym wyzwaniem logistycznym.
Przez dziesięciolecia nadzór nad cmentarzem pełniło Bractwo Pogrzebowe „Chewra Kadisza”, później przechodził on z rąk do rąk – od Gminy Wyznaniowej Żydowskiej, przez Skarb Państwa, aż po władze miejskie. Dopiero w 1997 roku własność wróciła do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku-Białej.
Podczas II wojny światowej cmentarz stracił ponad połowę nagrobków – część skradziono, część zniszczono. W latach 60. XX wieku przeniesiono tu również groby ze zlikwidowanego cmentarza przy ulicy Wyzwolenia.
Co można zobaczyć na cmentarzu żydowskim
Do dziś zachowało się około 400 pomników nagrobnych. Najstarszy, należący do Leopolda Baumana, pochodzi z 1856 roku. Macewy wykonano z różnych materiałów – od piaskowca i betonu po szlachetne marmury. Wiele z nich nosi sygnatury kamieniarzy, głównie z zakładu Salomona Leisera Wulkana, który prowadził warsztaty w Bielsku przy ulicy Blichowej, a później Nad Ścieżką.
Na terenie nekropolii stoi kaplica z 1880 roku oraz dom przedpogrzebowy z zachowanymi polichromami sufitowymi i oryginalną posadzką. Te elementy wystroju zostały osobno wpisane do rejestru zabytków w 1997 roku. Dom pogrzebowy znajduje się w przedniej części cmentarza, zaraz za murowanym ogrodzeniem.
Szczególną uwagę zwraca pomnik upamiętniający żołnierzy poległych w I wojnie światowej. Wzniesiono go w 1929 roku, choć projekt powstał już w 1922 roku. Ma kształt prostokąta podzielonego na trzy części, środkową zwieńcza półkolisty łuk nadający jej formę tradycyjnej macewy. Na szczycie widnieje Gwiazda Dawida z hebrajskim napisem: „Znak ten dla zabitych podczas wojny światowej 5674-5678” (według kalendarza żydowskiego). Po bokach znajdują się granitowe tablice z wyrytymi nazwiskami 61 poległych żołnierzy.
Na cmentarzu pochowano trzech żołnierzy wyznania muzułmańskiego – nietypowy element jak na żydowską nekropolię.
Słynne osobistości spoczywające na cmentarzu
Wśród pochowanych tu osób znajduje się Michael Berkowitz, sekretarz Teodora Herzla – założyciela ruchu syjonistycznego i wizjonera państwa Izrael. To jeden z tych grobów, które warto odszukać podczas spaceru po nekropolii. Spoczywają tu również przedstawiciele rodzin kupieckich i przemysłowców, którzy odegrali istotną rolę w rozwoju Bielska w XIX i na początku XX wieku.
Renowacje i ochrona zabytku
W 1988 roku cmentarz wraz z murem ogrodzeniowym, nagrobkami, zielenią, układem alejek, domem przedpogrzebowym i zabudowaniami gospodarczymi wpisano do rejestru zabytków województwa bielskiego. Pod koniec lat 80. z inicjatywy Leopolda Kleina, ówczesnego opiekuna cmentarza, przeprowadzono akcję porządkowania terenu – podnoszono nagrobki przewrócone w latach 40. w celu ukrycia niemieckich napisów.
W 1991 roku opiekę nad nekropolią przejęła Fundacja Rodziny Nissenbaumów, która wyremontowała między innymi kwaterę żołnierzy z I wojny światowej. Niestety, prace prowadzono bez analizy historycznej i konsultacji z materiałami archiwalnymi, co doprowadziło do zatarcia pierwotnego układu mogił. Rok później rozpoczęły się szersze renowacje dzięki dotacji z Funduszu Współpracy Polsko-Niemieckiej i zbiórce pieniędzy wśród członków Związku Bielsko-Bialskich Żydów w Izraelu.
Dla kogo to miejsce
Cmentarz przyciąga miłośników historii, architektury sepulkralnej i osób zainteresowanych dziedzictwem żydowskim. To także ważny punkt na szlaku pamięci o przedwojennej społeczności żydowskiej Bielska. Nie jest to typowa atrakcja turystyczna – wymaga pewnej wrażliwości i szacunku dla miejsca kultu religijnego.
Ze względu na charakter miejsca nie jest to najlepsza opcja dla małych dzieci. Bardziej przypadnie do gustu osobom, które cenią spokój, historię i chcą dowiedzieć się więcej o wielokulturowej przeszłości Śląska Cieszyńskiego. Spacer po cmentarzu może zająć od godziny do trzech, w zależności od zainteresowania tematem.
Można umówić się na oprowadzanie z historykiem dr. Jackiem Proszykiem, autorem książki „Cmentarz Żydowski w Bielsku-Białej”. Takie zwiedzanie trwa około 3 godziny i pozwala poznać fascynujące historie pochowanych tu osób.
Informacje praktyczne – dojazd, godziny, ceny
Adres: ul. Cieszyńska 92, 43-300 Bielsko-Biała (dzielnica Aleksandrowice)
Dojazd: Do cmentarza można dojechać komunikacją miejską – ulicą Cieszyńską kursują autobusy miejskie. Dojazd samochodem również nie sprawia problemów, choć warto pamiętać, że ulica Cieszyńska to jedna z głównych arterii komunikacyjnych miasta. Parking znajduje się w pobliżu.
Godziny otwarcia: Cmentarz jest czynny, ale przed planowaną wizytą warto skontaktować się z Gminą Wyznaniową Żydowską w Bielsku-Białej lub Urzędem Miejskim, aby upewnić się co do możliwości zwiedzania. Ze względu na charakter miejsca należy zachować odpowiedni strój i postawę.
Ceny: Wstęp na cmentarz jest bezpłatny. W przypadku zorganizowanego oprowadzania z przewodnikiem należy ustalić warunki indywidualnie.
Ile czasu przeznaczyć: Na spokojny spacer warto zarezerwować minimum godzinę. Jeśli interesuje nas historia i chcemy dokładnie obejrzeć nagrobki, pomnik wojenny i dom przedpogrzebowy, lepiej zaplanować 2-3 godziny.
Ważne: Mężczyźni powinni zakryć głowę (można użyć kippy lub zwykłej czapki). Należy zachować ciszę i szacunek wobec miejsca pamięci. Fotografowanie jest zazwyczaj dozwolone, ale warto zapytać o ewentualne ograniczenia.